Deze artikel komt van De Standaard van 17/03/1999 Derde cd van dEUS brengt nieuw geluid HET GEVECHT VAN TOM BARMAN PETER VANTYGHEM Op ,,The ideal crash'' stopt Belgiës rock-trots dEUS donkere, depressieve teksten in een warm luisterend jasje. Net nu de groep met haar derde cd breder móet doorbreken, wou zanger Tom Barman zich diepgaand uiten. Maar: ,,Als je iets echt mooi zingt, wordt het ook waar.'' ERIC Drew Feldman, de gereputeerde producer van de vorige cd van dEUS, zei het al: ,,Toms ideeën bewegen sneller dan wat hij ermee doet.'' Dat was in 1996, en de Antwerpse band dEUS zou na het verrassende succes van zijn eerste cd de wereld gaan veroveren. Van Worst case scenario waren een goede 150.000 stuks over de toonbank gegaan en dEUS, uit het lamme landje België, werden kansen toegedicht om een paar plaatsen vooruit te schuiven in de wereldklas. Dat gebeurde niet. In a bar under the sea bleef steken op evenveel verkochte exemplaren, ondanks vier singles, clips en een massa concerten. Feldman had het voelen aankomen: ,,Ze klinken als te veel verschillende dingen, en dat verwart. Ze wekken veel spanningen op als ze bij elkaar zijn. Dat is hun identiteit. Maar die fragiliteit kan niet blijven duren.'' dEUS'er van het eerste uur Stef Kamil Carlens had dat al begrepen: hij verliet na de opnamen van de tweede cd de groep om zijn eigen weg te zoeken. In latere interviews legde hij zijn bloedend hart open, maar het leek duidelijk dat zijn drukke persoonlijkheid dEUS bezwaarde. Gitarist Craig Ward in die dagen: ,,Stefs ongelukkige gevoel legde een gewicht op de groep. Dat is nu weg: alles is helderder.'' Maar de spanningen gingen niet over. Een slopende tournee maakte de band wel hechter dan ooit, maar eiste zijn tol in het privéleven van de leden. En almaar werd duidelijker dat zanger Tom Barman de nerveuze factor in de groep was. ,,Ik ben extreem chaotisch, zenuwachtig en kinetisch. Door liedjes te maken, orden ik mijn leven'', legde hij uit aan wijlen Knack-journalist Jacky Huys. dEUS wás, meer dan gezegd werd, een spiegel van Tom Barmans emotionele leven. En op de splinternieuwe cd worden de liedjes, met teksten grotendeels geschreven door Barman, zelfs meer: ze vormen zijn waarheid. *** AAN het potentieel van dEUS lijkt niemand ooit getwijfeld te hebben. De groep uit Antwerpen heeft klasse, persoonlijkheid, flair. Maar dat is niet genoeg. Steeds meer mensen begrepen dat iets van buitenuit de groep te hulp zou moeten komen. In die context is de derde cd alles-of-niets. Dit keer zijn de wapens overdacht, en is de aandacht voor alle stappen scherp afgewogen. Dat de Engelse afdeling van het Island-label het verleden van de groep ,,zuiverde'' door de rechten op de twee al uitgebrachte cd's op te kopen, en meteen maar besloot de groep vanuit Engeland te coachen, was een eerste stap. Niets minder dan de verovering van het meest protectionistische muziekland ter wereld is het eerste doel. Over het Kanaal beheren twee zakenlui van Island het project-dEUS. Zij zijn verantwoordelijk voor A&R, wat staat voor Artist & Repertoire. Wat hebben Dave Bedford en Nigel Coxon aan de groep toegevoegd? Coxon: ,,We hebben hen geholpen wat meer gericht te werken. Vroeger zat er te veel variatie in hun muziek. De songs leken wat in elkaar geflanst, het klonk te artistiekerig, naar mijn smaak met haast te veel overgave gebracht. Het moest wat logischer, zeg maar consequenter worden.'' Bedfords en Coxons belangrijkste zet was dEUS in contact te brengen met, én te overtuigen van, producer David Bottrill. Een technische kraan, bekend van zijn werk met Peter Gabriel, Tool, Eddi Reader en Nusrat Fateh Ali Khan. Een onverwachte keuze voor de ,,alternatieve rockband'' die dEUS heet te zijn? Coxon vindt van niet: hij ervaart het Belgische groepje vooral als eclectisch, en daar heeft Bottrill veel ervaring mee. Bedford en Coxon lieten de groep rustig opnemen in Brussel, Spanje en Londen. Ze bezochten hun ,,project'' geregeld, en suggereerden allerlei ideeën. Coxon: ,,We gaven suggesties over de arrangementen. Een song kan ook beter zijn als er drie minuten uit gaan. De algemene teneur was er een van: hoe minder, hoe beter.'' Het verschil met vroeger hoort elke fan meteen. Deze eerste ge-A&R-de cd van dEUS bezit een warme eenheid die op de vorige platen ontbrak. De hevige schokken zijn eruit, de songs kunnen zo op de radio, en zelfs als een nummer, zoals vroeger, dynamisch uit de band springt, blijft het binnen de oevers van de brede, trage rivier die The ideal crash is. ,,Het is een plaat als een Perzisch tapijt'', vertelt drummer Jules De Borgher me, terwijl ik op zanger Tom Barman wacht. ,,Dik en zacht: het eerste wat je ervaart, is een eenvormig geheel. Pas als je heel dicht gaat kijken, zie je de variaties.'' *** TOM Barman formuleerde zijn credo in 1996 als volgt: ,,Steeds zachter spelen, steeds stiller, en als iedereen muisstil is een korte, hevige uitbarsting. En stop. Dat is zo heerlijk.'' Verder af van een Perzisch tapijt kon een groep destijds niet klinken. Dramatisch, zelfs manisch kon dEUS zijn, en op het eerste gehoor lijkt precies die romantische drang sterk ingeperkt. Sterker nog: ,,Het was de bedoeling een vrolijke uptempo-cd te maken'', zegt Barman. ,,En zo zijn we er ook aan begonnen. Maar dan werd het iets totaal anders. Waarom? Daar kies je niet voor. Dit is het beste wat we in die periode konden maken.'' Wat heet: trage songs, donkere teksten, melancholie in de zang en een droevige warmte in de klank. Het is een luisterplaat, maar van de soort die je als luisteraar moet verdienen. Van The ideal crash moet je laag na laag afpellen voordat je de duistere kern ziet. ,,Het is geen reflectie van een gelukkige tijd'', geeft Barman toe. ,,We konden opnemen in een fantastisch land (Spanje, red.), maar er heerste een ondraaglijke spanning tussen ons. Niet dat er ruzie was, maar we waren geweldig geconcentreerd. Ik had niet bepaald een topjaar achter de rug. En Craig was net getrouwd, en zat daarmee. Hij heeft veel relaties zien stukgaan, precies door de band... Ik weet dat hij er nu aan denkt ermee te stoppen.'' De band gebruikte veel tijd om van deze cd te bevallen, en nam alle muziek op demo op, op veertig sporen. Het idee was mooi: alles moest langzaam kunnen rijpen, negen maanden lang. Maar het resultaat, zegt Barman, was natuurlijk dat er van alles naar boven kwam. Het plaatje tekent zichzelf. Wanneer het verleden en de omgeving terneerdrukken, maar een klaarkijkende producer en een stel zakenlui beletten dat dat gevoel in de vertrouwde muzikale vorm (,,steeds zachter, dan de uitbarsting'') kan uitgedrukt worden, dan kan een songschrijver zichzelf enkel nog in zijn teksten vertalen. En Barman heeft zichzelf duidelijk uitgeschreven. The ideal crash is op het depressieve af, en de zanger toont zich lichtelijk verbijsterd dat luisteraars dat ook zo ervaren. ,,Ik bedoel, er zijn hier Duitse journalisten geweest om te vragen of alles nog wel goed was met me. Natuurlijk is dit het meest autobiografische dat ik ooit deed, maar ik dacht echt dat ik het goed had gecamoufleerd.'' De kern van zijn aanpak, vertelt hij wat later, is een kwetsuur van vroeger. ,,Ik heb, toen ik 22 was, in een psychotische fase gezeten, en daaruit heb ik veel beelden overgehouden. Ik wist absoluut niet wat me overkwam, en ik dacht dat ik dood zou gaan. Dat was een zo verregaande staat van vervreemding, dat ik uit angst niet meer buiten durfde te komen.'' Hij zingt erover in ,,Let's see who goes down first'': hoe het plots komt, je opzuigt en je dingen laat doen die je niet mogelijk achtte. Barman: ,,Ik heb toen de illusie van controle geleerd. Je kunt geen God zijn van je eigen gedachten. In Stefan Zweigs boek Amok wordt iemand plots gek. Dat herken ik. Gevoelens van paranoia, verlies. Maar het geeft je sterkte. Ik ben het gevecht met de demonen aangegaan, ik heb geleerd, en nu wéét ik het.'' Dus zingt hij op het einde van de song: ,,Next time it calls me I'll be ready cause I know.'' Wat over psychose kan gaan, maar, geeft hij lachend toe, evengoed over de pijnlijke beschuldiging van drugsbezit waarvan hij onterecht het slachtoffer werd. *** The ideal crash dEUS wat ouder De derde van dEUS begint met gierend gitaarwerk, maar dat is maar schijn. Na twintig seconden valt de plaat in haar melodieuze plooi: een dikke klanklaag, verzorgd opgebouwd en in ,,Sister Dew'' al meteen tot een hoogtepunt gebracht: de stem van Tom Barman zit veel verder dan vroeger vooraan, en de zanger varieert dit keer wel. Hij stijgt en daalt, fluistert wanneer nodig, brengt nuance. Vele songs zijn op akoestische gitaar geschreven, en worden met een strijkkwartet aangevuld. Een grote melancholie hangt over deze plaat. Soms lijkt het alsof folk verbonden wordt met triphop, zelfs drum 'n' bass. De songs zijn eenvoudig, en het is enkel de breuk met de vroegere manische muziek die de fan aanvankelijk even op het verkeerde been zal zetten. Daarna laat dEUS, zoals altijd al, moeiteloos inleving toe. David Bottrills kracht blijkt vooral op songs als ,,The ideal crash'', waarin een snelle drumpartij door prominente toetsen toch ingekapseld wordt. En single ,,Instant Street'' krijgt precies de behandeling die een dergelijk vlot liedje nodig heeft. Enkel de drie laatste songs dragen wat meer experiment in zich, en vier rocksongs werden voor de cd gewipt: ze pasten niet, en waren ook niet goed genoeg. Zwakten? Barmans zang is niet fantastisch, er staan te weinig grote songs op de plaat. Sterktes? De cd is een eenheid, en zakt nooit weg. Bovendien blijft dEUS zijn aard behouden. Alleen wat ouder geworden. (VPB) BARMAN is een artiest, en daarom is dEUS een artistieke groep. Eigenlijk zijn beelden zijn ding. Barman studeerde film in Brussel, toen hij wegens spieken zijn studie moest stopzetten. Voordien had hij school gelopen bij de jezuïeten en deed hij de Grieks-Latijnse uit. Zijn Noorse vader was kunstverzamelaar, schoonheid was geen leeg begrip in huize Barman. Wat op The ideal crash gebeurt, moest er ooit van komen. Na de wilde Sturm und Drang-jaren treden er een zekere sereniteit en verdieping op. Muzikaal schreef Barman de meeste songs op akoestische gitaar - heel sober, ,,Sister Dew'' is een simpel folknummer - en werkten de groep en het A&R-team verder aan klank en arrangementen. Barman zelf stortte zich op het woord. Hij ziet dat zo: ,,Ik ben ervan overtuigd dat je niet gaat schrijven omdat je je gelukkig voelt. Schrijven is je leven ordenen, en voor mij geldt dat meer dan ooit. Maar hier heb ik ook heel hard aan gewerkt. Ik beschouw deze cd als mijn meest voldragen werk.'' Maar waarom klinken de teksten zo hard? Zo gespleten, vaak? Barman: ,,In je teksten heb je de mogelijkheid om fascist te zijn tegenover jezelf. Ik kan daarin zien hoever ik mezelf kan drijven. 'Put the freaks up front' gaat over sadisme, ik dood daarin diegene die ik liefheb. Ik neem een basisgevoel en drijf dat door, zonder in het echte leven zo ver te moeten gaan.'' Het is vreemd dat hij dat uitlegt in de week dat Yehudi Menuhin zal sterven. De Britse, joodse violist heeft heel zijn leven gebouwd op dezelfde stelling: dat muziek de emoties tot het uiterste kan drijven, zodat je in het echte leven rustiger kunt zijn. Maar dat Menuhin in zijn geliefde natuur zal opgaan, weten we dan nog niet, en Barman gaat door. ,,Ik heb het gevoel dat het qua tekstschrijven voor mij nog maar pas begint. Je kunt heel materialistisch schrijven, over je keuken en wat daar elke dag in gebeurt. Maar ik wil poëtischer werken, met metaforen en vergrotingen. Leonard Cohen kan dat: iets heel kleins heel groot beschrijven.'' En zie, hij neemt gloedvol de verdediging op voor de richting-Grieks, een bedreigde soort in deze utilitaire tijd. ,,Ik heb Grieks geleerd. Daar heb ik dat gevoel meegekregen voor het taalspel, voor het jongleren met vormen. En de zin om te leren, en de schoonheid van de dingen te zien. Het maakt mij nu gelukkig als ik 'shocking' op 'ugly' kan doen rijmen.'' Hij heeft daar een motto over, zegt hij, maar hij moet het voor me opschrijven, want heel precies wil het maar niet uit zijn mond vloeien. ,,If you say something true it's beautiful. If you sing something beautifully, it becomes true.'' Keats, zeg ik. Nee, antwoordt hij. Barman. *** OORSPRONKELIJK zou de cd One advice space heten, naar de titel van een van de songs. Het nummer handelt, geheel in de lijn van de plaat, over de vele ambigue gevoelens die de jachtige levensstijl van de moderne tijd opwekt. ,,En eindelijk vond ik je dan, maar ik verloor je weer aan de liefde'', zingt Barman. In één mooie regel schrijft hij de synopsis van een van de vele films in zijn hoofd. Violen strijken, gitaren huilen, Barman zingt met een mooie hese stem (,,ik blijf roken omdat ik anders ferm uitschuif''), en de cd treft na meerdere beluisteringen als een eenheid, een echte groepsplaat. Doorwrocht, afgewerkt, artistiek en toch commercieel genoeg. Een warme, melancholische cocoon rond de troebele ziel van Tom Barman, van wie ik me afvraag of hij nu eigenlijk de groep is. Ik stel hem de vraag, en zoals vaak tijdens het gesprek citeert hij meteen zijn Schotse gitarist Craig Ward, duidelijk zijn filosofisch klankbord. ,,Craig zegt dat ik mensen gebruik om een persoonlijke visie te realiseren, waarvan ik hoop dat het ooit een algemene visie wordt. Je kunt stellen dat ik de kern ben waartegen de anderen zich afzetten. Daarom is er niets veranderd toen Stef wegging. Er is geen groepsformule. We zitten nog steeds niet samen in een kamer om een song te schrijven. Volgens Craig moet ik misschien als Polly Harvey gaan werken: mijn eigen ding doen met keigoede muzikanten naast me.''